İBN EMÂCÛR (ö. IV/X. yüzyılın ilk yarısı)

[BeyForuM]

Astronomi âlimi.



Ebü'l-Kâsım Abdullahb. Emâcûr et-Türkî



Hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Literatürde İbn Emâcûr künyesi, aslen Türkistan'ın Fergana bölgesinden olan Ebü'l-Kâsım Abdullah ile oğlu Ebü'l-Hasan Ali'yi ve onun azatlı kölesi Müflih b. Yûsuf'u ifade eder. 272-321 (885-933) yılları arasında çok geniş gözlemler yapan ve birçok astronomi tablosu hazırlayan İbn Emâcûrlar çalışmalarının az bir kısmını Şîraz'da, çoğunu ise Bağdat'ta gerçekleştirmiştir. Bazı müelliflerin Ebü'l-Kâsım'ı Herevî nisbesiyle anmasına bakılırsa onun bir süre Herat'ta bulunduğu söylenebilir.



Kaynaklarda İbn Emâcûrlar'ın çalıştığı herhangi bir rasathaneden bahsedilmemektedir; ancak yaklaşık elli yıl süren ve birçok astronomi cetvelinin hazırlanmasına esas teşkil eden bu gözlem ve ölçümlerin, rasathane denilebilecek tam teşekküllü mekânlarda yapılmış olması gerekir. Kendi ifadelerinden çalıştıkları yerde "târuma" veya "târum" denilen gözlem yapmaya elverişli, yüksek bir platform üzerinde bir yapının bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu iş için belirli yönlere bakan dar ve uzun pencerelerin bulunduğu da ifade edilmektedir. Ne gibi aletler kullandıkları konusunda da hemen hemen hiçbir bilgi yoktur. Yalnız Abdullah b. Emâcûr, 28Cemâziyelâhir 316 (18 Ağustos 928) tarihindeki güneş tutulmasını tasvir ederken kullandıkları aletler hakkında bazı ipuçları vermektedir. İbn Yûnus'un naklettiğine göre kendisi bu gözlemlerini şöyle anlatmaktadır: "Ben bu tutulmayı oğlum Ebü'l-Hasan ve Müflih ile birlikte gözledim. Güneş, yüzeyinin dörtte birinden çok az bir kısmı tutulmuş vaziyette yükseldi ve tutulma, diskin dörtte biri kararıncaya kadar farkedilir şekilde artış gösterdi. Güneşi suda çok açık ve belirgin şekilde gözledik. Nihayet tutulmanın sona ermesi ve güneş diskinin tam olarak suda görünmesi üzerine doğuda yükseltisinin 12 dereceden 1/9 derece kadar az olduğunu ölçtük". Bu cümlelerde yapılan gözlemin modern literatürdeki gibi tasvir edildiği görülmektedir.
Kaynak: BeyForuM http://www.beyforum.net/forum/dini-bilgiler/2129-ibn-emacur-o-iv-x-yuzyilin-ilk-yarisi.html#post2725



Ebü'l-Kâsım, ayın enlemini hesaplamak üzere yaptığı ölçümlerde bunun Hipparchos'un (m.ö. II. yüzyıl) bulduğu sonuçtan daha büyük olduğunu tesbit etmiş, sonra kendi ölçümlerinin değişik çıkmasından hareketle ay feleğinde değişkenlik bulunduğu görüşüne ulaşmıştı. Bu durum onun ölçümlerindeki hassasiyeti göstermektedir.







ESERLERİ.



Cevâmi'u ahkâmi'l-küsûfeyn ve kırânü'l-kevkebeyn, Zîcü't-taylesân, ez-Zîcü'l-macrûf bi'l-hâliş, ez-Zîcü'l-ma'rûf bi'l-müzenner, Zîcü'l-memerrât, Zîcü's-Sindhind, Zâdü'l-müsâfir, Kitâbü'l-Kann, ez-Zîcü'l-ma’rûf bi'l-bedi, Zîcü'l-mirrîh 'ale't-târîhi'l-Fârisî.